Trong vài năm trở lại đây, thị trường kinh doanh tại Việt Nam liên tục chứng kiến những “làn sóng trend” bùng nổ với tốc độ rất nhanh. Có thời điểm hàng loạt người đổ vào mở quán cafe decor tối giản. Có giai đoạn livestream bán hàng trở thành “mỏ vàng” mới. Sau đó là các mô hình dropshipping, affiliate, AI tools, đồ ăn healthy, matcha, TikTok Shop hay kinh doanh bằng video ngắn.
Điểm chung của các mô hình này là đều tăng trưởng rất mạnh trong giai đoạn đầu. Khi nhìn thấy người khác liên tục khoe doanh thu, nhiều founder bắt đầu xuất hiện tâm lý:
“Nếu không làm ngay bây giờ thì sẽ lỡ cơ hội.”
Đây là lý do rất nhiều startup hiện nay lựa chọn khởi nghiệp bằng cách chạy theo trend thị trường. Điều này không hoàn toàn sai. Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp lớn từng tận dụng trend để đi nhanh hơn ở giai đoạn đầu. Trend giúp startup có traffic nhanh hơn, tiếp cận khách hàng dễ hơn và đôi khi giảm đáng kể chi phí marketing ban đầu.
Tuy nhiên, điều nguy hiểm nằm ở chỗ rất nhiều founder chỉ nhìn thấy phần “tăng trưởng nhanh” của trend mà quên mất “chiếc bẫy” phía sau nó.
Đó là khi startup bắt đầu nhầm lẫn giữa nhu cầu ngắn hạn và thị trường bền vững.
Đây cũng là lý do rất nhiều mô hình kinh doanh theo trend bùng nổ cực mạnh trong vài tháng đầu nhưng sau đó lại biến mất rất nhanh. Không phải vì founder không chăm làm hay thiếu cố gắng, mà vì họ bước vào thị trường khi trend đã quá đông người chơi, biên lợi nhuận bắt đầu giảm hoặc nhu cầu thật sự của khách hàng không còn đủ mạnh để duy trì tăng trưởng dài hạn.
Trend giúp startup đi nhanh hơn
Nhưng cũng khiến startup “gãy” nhanh hơn
Một trong những điểm hấp dẫn nhất của kinh doanh theo trend là tốc độ tăng trưởng. Thông thường, khi thị trường đang nóng, startup gần như không cần mất quá nhiều thời gian để “giáo dục khách hàng”. Người dùng đã biết sản phẩm là gì, đã nhìn thấy trên mạng xã hội và đã bị kích thích bởi hiệu ứng đám đông.
Điều này giúp việc bán hàng diễn ra nhanh hơn rất nhiều.
Ví dụ, khi TikTok Shop bùng nổ, rất nhiều shop mới có thể ra đơn gần như ngay lập tức mà không cần xây thương hiệu quá lâu. Khi mô hình cafe thú cưng trở thành xu hướng, hàng loạt quán nhanh chóng thu hút lượng lớn khách check-in. Hoặc khi AI trở thành từ khóa nóng, rất nhiều startup bắt đầu bán khóa học, công cụ và dịch vụ liên quan đến AI.
Ở giai đoạn đầu, trend luôn tạo ra cảm giác rằng thị trường đang “rất dễ kiếm tiền”.
Nhưng chính cảm giác đó lại là thứ khiến nhiều startup chủ quan. Bởi khi ai cũng nhìn thấy cơ hội, thị trường sẽ nhanh chóng trở nên đông đúc hơn. Khi số lượng người chơi tăng quá nhanh, chi phí quảng cáo bắt đầu leo thang, mức độ cạnh tranh ngày càng cao và khách hàng cũng có quá nhiều lựa chọn tương tự nhau. Đây là lý do rất nhiều startup không chết ở giai đoạn bắt đầu. Họ chết ở giai đoạn trend bắt đầu bão hòa.
Sai lầm lớn nhất là nhìn thị trường bằng “hiệu ứng bề nổi”
Một trong những vấn đề phổ biến nhất khi kinh doanh theo trend là founder thường đánh giá thị trường bằng những gì nhìn thấy trên bề mặt.
Họ thấy một TikToker khoe doanh thu vài trăm triệu mỗi tháng. Họ thấy một quán cafe đông khách liên tục trên mạng xã hội. Hoặc thấy rất nhiều người nói về một mô hình kinh doanh mới như thể đây là “cơ hội đổi đời”.
Từ đó, nhiều người mặc định rằng: “Thị trường này chắc chắn còn rất nhiều tiền” nhưng điều họ không nhìn thấy là mỗi trend đều có “thời điểm vàng”.
Người kiếm được nhiều tiền nhất thường là những người đi rất sớm, có sẵn cộng đồng, có lợi thế vận hành hoặc có khả năng scale nhanh hơn phần còn lại của thị trường.
Trong khi đó, phần lớn startup nhỏ thường bước vào khi trend đã bắt đầu đông người chơi. Đây là lúc chi phí tăng lên nhưng dư địa tăng trưởng lại giảm dần.
Điều nguy hiểm hơn là nhiều founder hiện nay đang kinh doanh theo kiểu: “Người khác làm được thì mình cũng làm được” nhưng thị trường chưa bao giờ vận hành đơn giản như vậy.
Bởi cùng một trend nhưng người có hệ thống sẽ kiếm được tiền, người có thương hiệu sẽ giữ được khách, còn người đi sau thường chỉ còn cách cạnh tranh bằng giá.
Và khi business bắt đầu cạnh tranh bằng giá, startup rất dễ rơi vào vòng xoáy: Đốt quảng cáo nhiều hơn, giảm giá nhiều hơn nhưng lợi nhuận ngày càng thấp hơn.
Trend không xấu
Vấn đề là startup có hiểu nhu cầu thật phía sau hay không
Rất nhiều người hiện nay nghĩ rằng kinh doanh theo trend là điều tiêu cực. Thực tế không hoàn toàn như vậy. Trend thường phản ánh một sự thay đổi nào đó trong hành vi tiêu dùng hoặc nhu cầu thị trường.
Ví dụ, xu hướng ăn healthy phản ánh nhu cầu sống lành mạnh tăng lên. AI phản ánh nhu cầu tối ưu hiệu suất làm việc. Video ngắn phản ánh sự thay đổi trong cách người dùng tiêu thụ nội dung.
Nói cách khác, trend chỉ là “bề mặt”. Điều quan trọng hơn là nhu cầu thật phía sau nó.
Vấn đề nằm ở chỗ rất nhiều startup hiện nay chỉ nhìn vào phần “trend bề nổi” mà không hiểu điều gì khiến khách hàng thật sự quan tâm.
Ví dụ, một startup mở quán theo phong cách “check-in sống ảo” vì thấy mô hình decor đẹp đang hot. Nhưng điều họ không nhìn thấy là khách hàng ngày càng nhanh chán những trải nghiệm chỉ mang tính hình ảnh.
Nếu mô hình không tạo được giá trị giữ chân đủ mạnh, khách hàng sẽ rời đi rất nhanh khi xuất hiện trend mới hấp dẫn hơn. Đây là lý do nhiều startup tưởng mình đang “đi đúng xu hướng” nhưng thực tế chỉ đang bám theo hiệu ứng ngắn hạn. Một trend chỉ đáng để đầu tư dài hạn khi founder hiểu rõ ba thứ: nhu cầu nào của thị trường đang thay đổi, hành vi nào sẽ còn tồn tại sau khi trend đi qua và đâu là giá trị thật sự khiến khách hàng sẵn sàng quay lại nhiều lần.
Founder giỏi không phải người “đu trend” giỏi nhất
Mà là người biết lúc nào nên rút chân
Một trong những kỹ năng quan trọng nhất khi kinh doanh theo trend là biết khi nào nên dừng mở rộng.
Rất nhiều startup hiện nay mắc sai lầm ở giai đoạn tăng trưởng nóng. Khi doanh thu tăng nhanh, founder thường bắt đầu tin rằng mô hình này sẽ còn phát triển mãi.
Đây là lúc họ bắt đầu mở thêm chi nhánh, tăng nhân sự, nhập hàng số lượng lớn hoặc đầu tư mạnh hơn vào mặt bằng và quảng cáo. Nhưng nếu trend đảo chiều quá nhanh, toàn bộ chi phí cố định sẽ lập tức trở thành áp lực cực lớn. Đây là lý do nhiều startup từng tăng trưởng rất mạnh nhưng sau đó lại “gãy” chỉ trong vài tháng. Không phải vì họ không bán được hàng. Mà vì họ mở rộng quá nhanh trước khi thị trường đủ ổn định.
Trong thực tế, founder giỏi không phải người chạy theo trend tốt nhất. Họ là người biết khi nào nên tận dụng trend để tăng trưởng và khi nào nên rút lui trước khi thị trường bắt đầu bão hòa. Đây là khác biệt rất lớn giữa tư duy “kiếm tiền ngắn hạn” và tư duy xây business dài hạn.
Startup sống lâu thường không xây business trên trend
Họ xây trên nhu cầu tồn tại dài hạn
Một điểm khá thú vị là nhiều doanh nghiệp sống bền vững hiện nay không phát triển chỉ nhờ trend. Họ tận dụng trend để tăng tốc ở giai đoạn đầu, nhưng thứ giữ họ tồn tại lâu dài lại là hệ thống vận hành, khả năng giữ khách, chất lượng sản phẩm và nhu cầu có tính dài hạn.
Ví dụ, video ngắn có thể là trend, nhưng nhu cầu giải trí và tiêu thụ nội dung sẽ còn tồn tại rất lâu. AI có thể là trend, nhưng nhu cầu tiết kiệm thời gian và tăng hiệu suất là nhu cầu dài hạn của doanh nghiệp.
Đây là khác biệt rất lớn giữa: “Startup ăn theo trend” và “Startup tận dụng trend để xây business.” Một bên chỉ kiếm được tiền khi thị trường còn nóng. Trong khi bên còn lại dùng trend như một đòn bẩy tăng trưởng để xây nền tảng dài hạn phía sau.
Điều nguy hiểm nhất không phải trend biến mất
Mà là founder không kịp thay đổi
Trend luôn thay đổi. Điều này gần như chắc chắn. Vấn đề không nằm ở việc trend biến mất nhanh hay chậm, mà nằm ở việc startup có kịp thích nghi trước khi thị trường đổi hướng hay không.
Rất nhiều founder hiện nay phụ thuộc quá nhiều vào một nguồn traffic hoặc một xu hướng duy nhất. Có business gần như chỉ sống nhờ TikTok. Có startup chỉ tăng trưởng nhờ livestream hoặc quảng cáo trend ngắn hạn. Điều này khiến doanh nghiệp cực kỳ dễ tổn thương khi thuật toán thay đổi hoặc hành vi khách hàng đổi khác.
Đây là lý do startup càng tăng trưởng nhờ trend càng cần xây nền tảng thật nhanh: Data khách hàng, thương hiệu, hệ thống vận hành và khả năng giữ khách. Nếu không, khi trend đi qua, toàn bộ tăng trưởng cũng sẽ biến mất theo.
Kết luận
Kinh doanh theo trend không phải điều xấu. Trong nhiều trường hợp, trend thậm chí còn giúp startup tăng trưởng nhanh hơn rất nhiều so với cách đi truyền thống.
Tuy nhiên, điều nguy hiểm là rất nhiều founder hiện nay đang chạy theo trend nhưng không thật sự hiểu thị trường. Họ thấy người khác kiếm tiền nên lao vào hoặc mở rộng quá nhanh trước khi mô hình đủ bền vững.
Đây là lý do rất nhiều startup bùng nổ mạnh trong thời gian ngắn nhưng cũng biến mất rất nhanh sau đó.
Cuối cùng, trend chỉ nên là một “đòn bẩy tăng trưởng”. Nó không nên trở thành toàn bộ nền móng của business. Bởi một doanh nghiệp sống lâu chưa bao giờ chỉ phụ thuộc vào việc: “Trend còn hot hay không”. Nó phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có thật sự tạo ra giá trị đủ bền vững sau khi trend đi qua hay không.